Banki zasadniczo realizują przelewy bez sprawdzania ich treści. Tylko w wyjątkowych przypadkach muszą ostrzegać klientów przed możliwymi szkodami. Omówienie warunków.
Wielu poszkodowanych zastanawia się z perspektywy czasu, dlaczego ich bank nie zareagował: kilka dużych przelewów w krótkim czasie, dotąd nieznany odbiorca za granicą, zupełnie nietypowe zachowanie płatnicze. Czy to nie powinno rzucić się w oczy?
Pytanie jest zrozumiałe i prawnie nie jest bezpodstawne. Odpowiedź jest jednak bardziej powściągliwa, niż wielu by się spodziewało. Orzecznictwo uznaje obowiązek banku ostrzegania klientów przed samodzielnie zlecanymi płatnościami jedynie w wyjątkowych przypadkach.
Zasada: wykonanie bez oceny treści
Bezgotówkowy ruch płatniczy to działalność masowa, która opiera się na szybkim i w dużej mierze zautomatyzowanym przetwarzaniu. Bank działa w tym przypadku jako pośrednik płatniczy. Jest zobowiązany do realizowania zleceń klientów zgodnie z ich instrukcjami i zazwyczaj nie musi się zajmować tym, jaka transakcja leży u podstaw przelewu ani czy jest korzystna dla klienta.
Za tym stoi też idea ochrony: klienci powinni móc dysponować swoimi pieniędzmi swobodnie, bez kontroli banku nad ich decyzjami czy wstrzymywania płatności według własnego uznania. Generalny obowiązek sprawdzania przelewów pod kątem prawdopodobieństwa czy ryzyka oszustwa w związku z tym nie istnieje.
Wyjątek: poważne przesłanki podejrzeń
Orzecznictwo robi wyjątki od tej zasady. Z relacji umownej między bankiem a klientem wynikają obowiązki ochrony i uwzględniania interesów klienta. Mogą one przekształcić się w obowiązek ostrzegania lub informowania, jeśli bank musi na podstawie poważnych przesłanek podejrzeń uznać, że jego klient stanie się ofiarą przestępstwa, albo jeśli takie podejrzenie narzuca się samo. W tym kontekście często mówi się o obiektywnych dowodach.
Próg jest wysoki. Nietypowa kwota lub konto odbiorcy za granicą zwykle same w sobie nie wystarczą. Liczy się całościowy obraz – i to, jakie informacje faktycznie były dostępne w banku.
Jakie okoliczności mogą mieć znaczenie
- Czy bank miał konkretne informacje, że konto odbiorcy jest wykorzystywane do oszustw, np. z wcześniejszych zgłoszeń?
- Czy wewnętrzny system bezpieczeństwa oznaczył płatność jako podejrzaną, ale nie podjęto działań w tej sprawie?
- Czy klient opisywał pracownikom banku sytuacje, które wskazywały na znany schemat oszustwa?
- Czy sposób wykonywania płatności – kwota, częstotliwość i kraj odbiorcy – znacząco różnił się od dotychczasowego zachowania klienta?
- Czy wobec odbiorcy istniało publiczne ostrzeżenie ze strony organu nadzoru, o którym bank wiedział?
Te punkty są wskazówkami, a nie listą kontrolną. Sądy oceniają podobne sytuacje zupełnie różnie. Ciężar przedstawienia i udowodnienia okoliczności, z których miałoby wynikać obowiązek ostrzeżenia, zasadniczo spoczywa na kliencie – a zwłaszcza wewnętrzne procesy banku są trudno dostępne z zewnątrz.
Co wynika z naruszenia obowiązku ostrzegania
Jeśli bank naruszy obowiązek ostrzegania, może powstać roszczenie o odszkodowanie z tytułu naruszenia umownego obowiązku dodatkowego. To coś innego niż roszczenie o zwrot na podstawie § 675u BGB: ono wymaga nieautoryzowanej płatności i w zasadzie nie stosuje się do samodzielnie wykonanych przelewów. Obowiązek ostrzegania jest więc szczególnie istotny w przypadkach, gdy osoby poszkodowane dokonały przelewu pod wpływem oszustwa.
Klient musi również wykazać, że nie dokonałby płatności, gdyby otrzymał ostrzeżenie. Nie jest to zawsze oczywiste, ponieważ sprawcy często specjalnie przygotowują swoje ofiary na ewentualne pytania ze strony banku. W końcu współwina klienta może zmniejszyć roszczenie. W praktyce takie procedury często kończą się podziałem szkody lub ugodą – albo bez sukcesu.
Wniosek
Nie ma ogólnego obowiązku banku, aby kwestionować podejrzane przelewy. Obowiązki ostrzegania i informowania istnieją według orzecznictwa tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy podejrzenie popełnienia przestępstwa na szkodę klienta jawi się właściwie samo. Czy taki przypadek zachodzi, można ocenić tylko na podstawie konkretnych transakcji i wiedzy banku. Dokładne sprawdzenie może się opłacić; nie daje ono jednak gwarancji roszczenia.
Częste pytania
Zasadniczo nie. Bank jest zobowiązany do wykonania autoryzowanych zleceń i nie musi sprawdzać ich tła. Obowiązek ostrzegania lub dopytania uznaje orzecznictwo tylko przy poważnych przesłankach podejrzenia.
To zależy od tego, czy w danym przypadku w ogóle istniał obowiązek ostrzegania, czy został on naruszony i czy ostrzeżenie zapobiegłoby dokonaniu płatności. Współwina również może zmniejszyć roszczenie. Nie da się podać ogólnej odpowiedzi.
Zasadniczo to klient ponosi ciężar przedstawienia i udowodnienia okoliczności, z których wynika obowiązek ostrzegania. Dlatego ważne jest dokumentowanie wszystkich kontaktów z bankiem oraz dokładnego przebiegu płatności.
